වොෂින්ටනය සහ ටෙහෙරානය අතර පවතින්නේ දශක ගණනාවක දේශපාලන සහ යුධමය පටලැවිල්ලකි. කෙසේ වෙතත්, වර්තමානය වන විට මෙම ගැටුම තීරණාත්මක සන්ධිස්ථානයකට පැමිණ තිබේ. ස්විට්සර්ලන්තයේ සහ කටාර් රාජ්යයේ සක්රීය මැදිහත් වීමෙන් ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය සහ ඉරානය අතර නව සාම සාකච්ඡා වට කිහිපයක් ආරම්භ වී ඇති අතර, එය මැදපෙරදිග අර්බුදය නව මාවතකට යොමු කරනු ඇතැයි බොහෝ දෙනා බලාපොරොත්තු පළ කරති.
යුධමය පසුබිම සහ ප්රොක්සි ගැටුම්
පසුගිය මාස කිහිපය පුරාම මැදපෙරදිග කලාපය යුධ ගිනි දැල්වලින් වෙලී පැවතුණි. මෙහිදී වඩාත් කැපී පෙනුනේ ‘ප්රොක්සි’ (Proxy) හෙවත් වක්ර ගැටුම්ය. යේමනයේ හූති සටන්කාමීන්, ලෙබනනයේ හෙස්බොල්ලා සංවිධානය සහ සිරියාවේ ක්රියාත්මක වන ඉරාන හිතවාදී සන්නද්ධ කණ්ඩායම් ඇමරිකානු හමුදා කඳවුරුවලට සහ රතු මුහුදේ වාණිජ නැව්වලට එල්ල කළ ප්රහාර හේතුවෙන් තත්වය බරපතල විය.
මෙයට ප්රතිචාර වශයෙන් ඇමරිකානු හමුදාව දකුණු දිග ඉරානයට ගුවන් ප්රහාර එල්ල කළේය. ඉරාන විප්ලවීය ආරක්ෂක බලකායට (IRGC) අයත් මිසයිල කඳවුරු සහ නාවික යාත්රා අංගන ඉලක්ක කර ගනිමින් මෙම ප්රහාර එල්ල වූ අතර, ඇමරිකාව පවසන්නේ මෙය තම ආත්මාරක්ෂාව වෙනුවෙන් ගත් පියවරක් බවයි.
සාම සාකච්ඡා සහ ප්රධාන මාතෘකා
මෙම යුධමය නොසන්සුන්තාවය හමුවේ වුවද, දෙපාර්ශවය අතර සටන් විරාමයක් පවතින බව වාර්තා වේ. ඇමරිකානු ජනාධිපතිවරයා විසින් මෙම සටන් විරාමය තවත් දින 60 කට දීර්ඝ කර ඇත්තේ ඉරානයට පැහැදිලි එකඟතාවයකට පැමිණීමට අවස්ථාව ලබා දෙමිනි. වර්තමාන සාකච්ඡාවලදී ප්රධාන වශයෙන් ක්ෂේත්ර හතරක් කෙරෙහි අවධානය යොමු වී ඇත:
- න්යෂ්ටික වැඩසටහන (JCPOA): ඉරානයේ න්යෂ්ටික වර්ධනය සීමා කිරීම සහ ඒ වෙනුවෙන් පනවා ඇති ආර්ථික සම්බාධක ලිහිල් කිරීම.
- කලාපීය ආරක්ෂාව: හෝමූස් සහ රතු මුහුදේ නෞකා ගමනාගමනයට බාධා නොකිරීම.
- සිරකරුවන් හුවමාරුව: දෙරටේ රඳවා සිටින සිරකරුවන් නිදහස් කිරීම.
- ආර්ථික අරමුදල්: අත්හිටුවා ඇති ඩොලර් බිලියන 24ක ඉරාන අරමුදල් නිදහස් කිරීම.
ඩොලර් බිලියන 24ක ගැටලුව
ඉරානය තම ආර්ථිකය ශක්තිමත් කර ගැනීම සඳහා ඇමරිකාව විසින් රඳවාගෙන ඇති (Frozen Assets) ඩොලර් බිලියන 24ක මුදල නිදහස් කර ගැනීමට දැඩි උත්සාහයක නිරත වේ. යෝජිත නව ක්රමවේදය යටතේ මෙම මුදල් අදියර දෙකකින් නිදහස් කිරීමට සැලසුම් කර ඇත. පළමුව මූලික ගිවිසුම ප්රකාශයට පත් කිරීමත් සමඟ ඩොලර් බිලියන 12ක් ද, ඉතිරි බිලියන 12 ගිවිසුමෙන් පසු දින 60ක් ඇතුළත ද නිදහස් කළ යුතු බවට ඉරානය කොන්දේසි පනවා තිබේ. කටාර් රාජ්යයේ රඳවා ඇති මෙම මුදල් වෙත සෘජුව ප්රවේශ වීමේ හැකියාව තමන්ට ලැබිය යුතු බව ඉරානය අවධාරණය කරයි.
මුහුදු සීමාවේ ආරක්ෂාව සහ “ප්රොජෙක්ට් ෆ්රීඩම්”
හෝමූස් සමුද්ර සන්ධියේ පවතින තර්ජන හමුවේ ඇමරිකානු නාවික හමුදාව “ප්රොජෙක්ට් ෆ්රීඩම්” (Project Freedom) නමින් විශේෂ මෙහෙයුමක් ආරම්භ කර ඇත. මේ යටතේ වාණිජ නැව් සඳහා පූර්ණ ආරක්ෂක රැකවරණය ලබා දෙන අතර, ග්රීසියට අයත් බොරතෙල් නෞකාවක් මෙලෙස ආරක්ෂිතව එතෙර කළ පළමු නෞකාව බවට පත්විය. මේ අතර, ඉරානය පවසන්නේ හෝමූස් සමුද්ර සන්ධිය හරහා යන නැව්වලින් අතිරේක ගාස්තු අය නොකරන නමුත් අත්යවශ්ය සේවා සඳහා පමණක් ගාස්තු අය කරන බවයි.
අභියෝග සහ විවේචන
මෙම සාම ප්රයත්නයන් හමුවේ ප්රබල අභියෝග ද පවතී. ඉරාන උත්තරීතර නායක අයතුල්ලා මොජ්තබා ඛමේනි පවසන්නේ මින් ඉදිරියට ගල්ෆ් කලාපය ඇමරිකානු හමුදා කඳවුරුවලට “ආරක්ෂිත තෝතැන්නක්” නොවන බවයි. එසේම, ඇමරිකානු පරිපාලනය සමඟ ඇති කරගන්නා කිසිදු ගිවිසුමක් පිළිබඳව පූර්ණ විශ්වාසයක් තැබිය නොහැකි බවට ඉරාන විදේශ අමාත්යාංශය සැක පළ කරයි.
මීට අමතරව, ඊශ්රායලය මෙම සාකච්ඡා කෙරෙහි දක්වන දැඩි අකමැත්ත සහ ඇමරිකානු කොංග්රස් මණ්ඩලය තුළ පවතින විරෝධය ද මෙම ක්රියාවලිය වඩාත් සංකීර්ණ කරයි.
දෙපාර්ශවයම මේ වන විට මහා පරිමාණ යුද්ධයක අද්දරටම පැමිණ සිටින අතර, එය ගෝලීය තෙල් මිල ඉහළ යාමට සහ ආර්ථික අර්බුදයකට මඟ පාදමින් තිබේ. තවදුරටත් යුද්ධයක නිරත වීම දෙපාර්ශවයටම දැරිය නොහැකි පීඩනයක් වන බැවින්, යම් එකඟතාවයකට පැමිණීමට දෙරටටම සිදු වනු ඇතැයි දේශපාලන විශ්ලේෂකයෝ පවසති. ලෝක ප්රජාව බලාපොරොත්තු වන්නේ මෙම රාජ්යතාන්ත්රික ප්රයත්නයන් හරහා මැදපෙරදිගට ස්ථාවර සාමයක් උදාවනු ඇති බවයි.
